Mapy są dla nawigatora najważniejszą pomocą nawigacyjną. Umiejętność czytania map oraz posługiwania się nimi jest podstawowym warunkiem zapewnienia jachtowi bezpieczeństwa nawigacyjnego.
Mapy stanowią wierne odtworzenie obrazu powierzchni Ziemi na płaszczyĄnie. Przez wierne odtworzenie rozumiemy zachowanie wierności kątów, powierzchni i odległości. W pełni możliwe jest to tylko na globusie, ale ten ze zrozumiałych względów nie nadaje się do prowadzenia nawigacji na morzu. Na mapie powierzchnia części kuli ziemskiej przedstawiona jest na płaszczyĄnie.
Mapy morskie używane do prowadzenia nawigacji zawierają niezbędne informacje o linii wybrzeża, portach, głębokościach, rodzaju dna, niebezpieczeństwach podwodnych, pływach i prądach pływowych, deklinacji magnetycznej, budowlach i obiektach nawigacyjnych na lądzie i na wodzie. Wszystkie informacje przedstawiane są na mapach za pomocą umownych symboli, znaków i skrótów, których zbiory publikuje każdy wydawca map. W Polsce mapy morskie wydaje Biuro Hydrograficzne Marynarki Wojennej w Gdyni dla obszaru Morza Bałtyckiego i części Morza Północnego. Katalog map polskich zawiera około 50 map. Największym wydawcą map nawigacyjnych jest Admiralicja Brytyjska, która publikuje ich około 5 000 dla mórz całego świata.
Mapa morska musi być zawsze aktualna, każdy wydawca zobowiązany jest do drukowania zmian i poprawek w cotygodniowych publikacjach zwanych w Polsce ?Wiadomościami Żeglarskimi" - ich angielski odpowiednik to ?Admirality Notices to Marines".
Rodzaje map morskich
Ze względu na zastosowanie mapy morskie można podzielić na:
- mapy nawigacyjne,
- mapy informacyjne,
- arkusze zliczeniowe.
Ze względu na skalę i przeznaczenie mapy nawigacyjne dzieli się najczęściej na:
- mapy generalne (skala 1 : 1 000 000 do 1 :500 000). Mapy te obejmują najczęściej całe morza lub część oceanów. Służą do wyboru i wykreślania drogi oraz określania pozycji podczas nawigowania z dala od lądu,
- mapy brzegowe (skala 1:200000 do 1:100000) są używane przy zbliżaniu się do lądu i podczas żeglugi w jego pobliżu. Im trudniejszy nawigacyjnie jest akwen, tym większa powinna być skala mapy,
- plany (skala 1:50000 do 1:10000) obejmują niewielkie obszary wodne, porty i tory wodne do nich prowadzące, zatoki, ujścia rzek itp.
Mapy informacyjne sporządzane są w najmniejszych skalach. Ze względu na cel, któremu służą, noszą różne nazwy jak: mapy indeksowe służące do wyboru innych map lub wydawnictw nawigacyjnych, mapy pilotowe opisujące warunki meteorologiczne, prądy, warunki lodowe. Mapy te są bardzo użyteczne przy żegludze oceanicznej np. do planowania trasy.
Arkusze zliczeniowe posiadają tylko siatkę współrzędnych geograficznych. Równoleżniki są na nich mianowane, a południki mogą być mianowane dowolnie (przez nawigatora). Służą do wykreślania pozycji astronomicznych i do zliczenia graficznego.
Najwygodniejsza dla nawigatora droga jachtu to taka, przy której nie trzeba zmieniać jego kursu, a więc ta, która przecina południki pod jednakowymi kątami. Nazywamy ją loksodromą. Loksodroma dla kątów drogi innych niż kardynalne ma postać linii krzywej, spiralnej, stopniowo dążącej do bieguna i skierowanej wypukłością ku równikowi. Loksodroma łącząca dwa punkty na kuli ziemskiej, nie leżące na jednym południku lub na równiku, nie jest równa najmniejszej odległości między tymi punktami. Najmniejszą odlegŹłością między dwoma punktami na kuli ziemskiej jest łuk koła wielkiego przechodzącego przez te punkty, czyli ortodroma. Równik jako koło wielkie i południki jako łuki koła wielkiego są jednocześnie ortodromami i lokso-dromami.
Aby mapa nadawała się do prowadzenia nawigacji, powinna spełniać następujące warunki: musi być zachowana wierność kątów, loksodroma musi być linią prostą i powinna zapewniać prosty sposób mierzenia odległości. Z połączenia dwóch pierwszych warunków wynika, że na mapie południki i równoleżniki powinny być liniami prostymi. Ponieważ 1 Mm jest jedną minutą koła wielkiego (więc również południka), podział południków musi dać możliwość prostego mierzenia odległości.
Podanym powyżej warunkom, jakie powinna spełniać mapa morska, odpowiada jedynie mapa Merkatora. Twórcą tego odwzorowania powierzchni kuli ziemskiej był holenderski kartograf Gerard Kremer o przydomku Merkator. Mapa Merkatora nie jest rzutem geometrycznym, powstaje w wyniku obliczeń matematycznych.
Zasadę powstawania mapy Merkatora przedstawia rysunek:
Po wybraniu ograniczonego równoleżnikami i południkami obszaru, który chcemy przedstawić na mapie, rozcinamy powierzchnię kuli wzdłuż południków i rozpościeramy ją na płaszczyĄnie. Rozciągając następnie powierzchnię tak, aby południki były równoległe, a obraz połączył się w jedną całość otrzymujemy siatkę, na której równoleżniki i południki przecinają się pod kątami prostymi. Na takiej mapie obszary na równiku zachowują swój kształt, a na równoleżnikach będą ulegały spłaszczeniu tym większemu, im bardziej będziemy zbliżali się ku biegunowi. Aby usunąć zniekształcenia powierzchni i przywrócić wierność kątową obrazu, należy siatkę rozciągnąć w kierunku biegunów i to tym bardziej, im dany obszar jest bardziej oddalony od równika. Wskutek tego podziałka mapy odnosi się do jednego tylko równoleżnika, od którego zaczyna się rozciąganie siatki. Jest to równoleżnik konstrukcyjny mapy. Na omawianym rysunku równoleżnikiem konstrukcyjnym jest równik.
Mapa gnomoniczna jest wynikiem rzutu fragmentu powierzchni kuli ziemskiej na płaszczyznę styczną do tejże kuli w wybranym punkcie. Mapa w tym rzucie nie spełnia podstawowego warunku, a mianowicie wierności kątów.
Mapy w rzucie gnomonicznym służą do graficznego rozwiązywania problemów żeglugi po ortodromie oraz do określania pozycji przy pomocy radionamiarów. Ponadto bardzo często w rzucie gnomonicznym wykonywane są plany w bardzo dużej skali.
Na mapach sporządzonych w rzucie gnomonicznym w dużej skali naturalnej (tzn. na planach w skali 1:50 000 lub większej) znajduje się specjalna skala szerokości i odległości służąca do dokładnego odmierzenia szerokości geograficznej i odległości. Skala ta zazwyczaj jest potrójna. Oprócz skali w milach morskich (lub w minutach szerokościowych) znajdują się skale w stopach i metrach lub kilometrach.
|
ABC Żeglarstwa 
